czyli jak władza odbudowuje przeszłość, wycinając teraźniejszość
Są miejsca, które człowiek nosi jak organ zapasowy — wyjęte z ciała, ale wciąż działające gdzieś obok.
Dla mnie takim miejscem jest Niecała, skraj Ogrodu Saskiego. Adres tak nieprzyzwoicie dobry, że nawet teraz, kiedy siedzę w torontońskim lutym, w deszczu przypominającym wściekłą mgłę z aspiracjami do śniegu, czuję, jakby ktoś właśnie zerwał z mojego wspomnienia ostatni listek.
Teatr Wielki po jednej stronie, park po drugiej, a po środku człowiek — widz, przechodzień, mieszkaniec, świadek. Warszawa w centrum, a jednak obok siebie; miasto, które potrafiło na chwilę udawać, że umie dać odpocząć.
I nagle czytam: wycięto sto drzew w Ogrodzie Saskim.
Sto!
W mieście, które liści ma mniej niż ambicji, a powietrze traktuje jak towar luksusowy.
Najbardziej uderzyło mnie nie to, że wycięto.
Tylko to, że nie byłem tam od pół roku, a zabolało mnie, jakby ktoś wyciął osobisty rozdział mojego życia.
GDZIE SIĘ ZACZYNA TA HISTORIA?
Oczywiście tam, gdzie zaczynają się wszystkie nasze narodowe farsy — w decyzji politycznej podszytej mitologią, nie architekturą.
PiS wymyślił Pałac Saski jako jedno z trzech świętych marzeń Jarosława Kaczyńskiego, obok przekopu Mierzei i CPK. To miały być monumentalne pomniki ich epoki, inwestycje tak wielkie, że miały przykryć wszystkie problemy społeczne, finansowe i psychiczne państwa.
Pałac Saski miał symbolizować „odrodzenie państwowości”.
To bez znaczenia, że ostatnia przedwojenna wersja pałacu nie była żadnym Saskim, tylko przebudowaną fantazją rosyjskiego handlarza Skwarcowa, doprawioną projektem Idźkowskiego i monumentalną, carską kolumnadą, która do placu pasowała jak tiara na hydrauliku.
Ale skoro to ta wersja zapisała się w pamięci, to trzeba ją odbudować.
Logika z cyklu: „Rekonstruujemy Potop, ale w centrum handlowym, bo tam jest więcej miejsca”.
PRZYSZŁA KOALICJA OBYWATELSKA I… NICZEGO NIE PRZERWAŁA
Zamiast powiedzieć „chwila, policzmy, pomyślmy”, KO przejęła projekt z entuzjazmem kogoś, kto znajduje w piwnicy gigantyczny wazon i uznaje, że też mu się przyda.
Zmieniono nazwę, narrację, folder i ton medialny — i już.
W Polsce wystarczy przemalować okładkę, żeby stara książka wyglądała jak arcydzieło.
CPK staje się „Portem Polska”.
Przekop staje się „projektem strategicznym”.
A Pałac Saski — „odbudową dziedzictwa narodowego”.
Wszystko to ten sam projekt.
Tylko że drzew nikt nie pytał o zdanie.
WARSZAWA, KTÓRA LUBI MAKIETY BARDZIEJ NIŻ RZECZYWISTOŚĆ
Państwo postanowiło odbudować przeszłość, chociaż samo nie jest pewne, którą przeszłość odbudowuje.
Trochę saską, trochę carską, trochę handlarza Skwarcowa, trochę Idźkowskiego, trochę nową — a najbardziej polityczną.
To nie jest rekonstrukcja.
To architektoniczna matrioszka — każda warstwa udaje oryginał, ale wszystkie są kserokopiami cudzych wyobrażeń.
W tej układance ginie to, co prawdziwe: drzewa.
GRÓB, KTÓRY WIDZIAŁ WSZYSTKO
Jest na tym terenie jeden świadek, który nigdy nie kłamał:
Grób Nieznanego Żołnierza — jedyna ocalona część dawnej kolumnady.
Ten grób patrzył na historię dłużej niż wszystkie polskie rządy razem.
Patrzył, jak przesuwano pomnik Piłsudskiego, jak stawiano pomnik Lecha Kaczyńskiego, jak budowano gigantyczny pomnik smoleński, który bardziej wyciosano w emocjach niż w kamieniu.
A przede wszystkim patrzył na miesięcznice — rytualny spektakl nienawiści i żałoby, który Jarosław Kaczyński odprawiał co miesiąc jak kapłan własnego kultu.
Grób trwał, bo taka jego rola — być świadkiem.
Nawet jeśli patrzył na widowisko, które dawno przestało być żałobą, a stało się politycznym jadem na zimno.
PAŁAC, KTÓRY MA ODBUDOWAĆ NARÓD, A ZACZĄŁ OD ZNISZCZENIA PARKU
Ironia jest okrutna: nowy-pałac-niby-Saski ma być „symbolem ciągłości państwa”, a zaczyna od najbardziej nieciągłego aktu – wycinki stu drzew.
Drzew, które pamiętały mieszkańców idących do Zachęty.
Drzew, które pamiętały dzieci w drodze na lody.
Drzew, które pamiętały moje życie, zanim przeniosłem je na drugi kontynent.
I za co?
Za rekonstrukcję rekonstrukcji.
Za budynek, do którego planuje się dopiero dobrać instytucje, jakby to były kolory w malowance.
„Wciśniemy Kancelarię Senatu. Zmieści się? Może Mazowiecki Urząd Wojewódzki. I coś kulturalnego, jak zostanie miejsce.”
Państwo polskie ma niebywały talent:
najpierw budować pałac, potem szukać powodu, dla którego go postawiono.
DRZEWA MILCZĄ. I TYLKO TO W TYM WSZYSTKIM JEST PRAWDZIWE
Drzewa nie spinają narracji.
Drzewa nie występują w konferencjach prasowych.
Drzewa nie głosują.
Drzewa rosną albo umierają.
Wycięto je, jakby były zbędnym komentarzem.
Jakby przeszkadzały wizji, która istnieje tylko w komputerze projektowym.
A Grób Nieznanego Żołnierza stoi teraz między trzema pomnikami:
– historią prawdziwą,
– historią wykutą,
– historią wykorzystywaną.
I patrzy na pustą przestrzeń, w której kiedyś były drzewa.
I może zastanawia się — który z tych pomników przetrwa dłużej?
DLACZEGO TO TAK BOLI?
Bo człowiek może zmienić kontynent,
może mieszkać w torontońskim lesie,
może pić kawę w lutowym deszczu,
może mieć nowe życie, nowe wiewiórki, nową codzienność.
Ale serce adresu zostaje tam, gdzie nauczyliśmy się dorastać.
Niecała była moim adresem Warszawy.
Ogród Saski — moją ciszą.
Ciszą, która nie była brakiem hałasu, tylko przestrzenią do oddychania.
Wycięcie tych drzew boli bardziej niż jakiekolwiek polityczne wydarzenie.
Bo polityka odrasta.
Drzewa — nie tak szybko.
I może o to chodzi:
że w Polsce przyszłość wciąż pakuje się w karton po przeszłości, zamiast posadzić choć jedno nowe drzewo.
Dodaj komentarz