
Sobotni wieczór przyniósł mi wiadomość, która skutecznie zepsuła przyjemność płynącą z lektury politycznych doniesień, choć wydawałoby się, że po kilku latach obserwowania polskiego życia publicznego człowiek powinien już posiadać odporność psychiczną porównywalną z odpornością karalucha na promieniowanie. Otóż w Zakopanem zakończyło się 406. zebranie plenarne Konferencji Episkopatu Polski, podczas którego nasi dostojni pasterze, odziani w stosowne szaty, wyposażeni w autorytet nadprzyrodzony i przekonanie o własnej nieomylności w sprawach cudzych macic, postanowili kolejny raz wyjaśnić polskim kobietom, jak powinny żyć, rodzić, cierpieć i umierać. Arcybiskup Tadeusz Wojda oznajmił, że decyzje Sejmu dotyczące aborcji stanowią politykę, która „nie buduje, a niszczy”, po czym przypomniał, iż życie ludzkie należy chronić od poczęcia do naturalnej śmierci. Wypada docenić tę niezwykłą umiejętność formułowania wielkich prawd moralnych w sposób, który nie wymaga od mówiącego ponoszenia choćby najmniejszej części konsekwencji ich stosowania.
Przyznam, że najbardziej fascynuje mnie nieustająca gotowość hierarchów do zajmowania stanowiska w sprawach, których biologiczne skutki nigdy ich osobiście nie dotkną. Arcybiskup nie zajdzie w ciążę, nie usłyszy od lekarza, że płód ma ciężką, nieodwracalną wadę, nie będzie przez kolejne miesiące żył ze świadomością nieuchronnej tragedii i nie stanie przed dramatycznym wyborem, z którym musi mierzyć się kobieta. Może natomiast, stojąc przed mikrofonami w otoczeniu równie przekonanych o słuszności własnych sądów kolegów, ogłosić, że ustawodawcy niszczą moralne fundamenty narodu, ponieważ ośmielili się przyznać kobietom nieco większą przestrzeń do podejmowania decyzji o własnym życiu. Jest to szczególny rodzaj odwagi cywilnej, polegający na stanowczym wymaganiu heroizmu od innych, najlepiej takich, którzy nie zostali zaproszeni do udziału w podejmowaniu decyzji.
Sejm przyjął we wtorek dwa projekty zmian, z których jeden częściowo znosi karalność aborcji i pomocy przy niej, drugi zaś przywraca możliwość przerwania ciąży w przypadku ciężkich wad płodu. Nie oznacza to jeszcze wejścia przepisów w życie, ale najwyraźniej już samo ich uchwalenie przez posłów wywołało w episkopacie stan moralnego pogotowia. Arcybiskup Wojda ostrzega przed osłabieniem społecznego szacunku dla życia, co brzmi podniośle, lecz chciałbym zapytać, czy szacunek dla życia kobiety, jej zdrowia, cierpienia i prawa do samodzielnego decydowania o sobie również mieści się w tej definicji. Mam bowiem coraz silniejsze wrażenie, że w rozumowaniu części kościelnych hierarchów godność człowieka przypomina abonament telefoniczny, który przed narodzeniem obejmuje wszystkie możliwe usługi, natomiast po narodzeniu jego zakres zależy już od regulaminu, sytuacji rodzinnej i tego, czy zainteresowany nie zaczął przypadkiem zadawać niewygodnych pytań.
Biskupi zapewniają oczywiście, że Kościół pomaga kobietom znajdującym się w trudnych sytuacjach życiowych, i nie zamierzam tego kwestionować, ponieważ istnieją liczne organizacje katolickie i ludzie wierzący, którzy wykonują autentyczną, cenną pracę na rzecz potrzebujących. Tyle że działalność charytatywna, choćby najbardziej szlachetna, nie stanowi moralnego upoważnienia do stanowienia prawa za wszystkich obywateli, podobnie jak prowadzenie hospicjum nie daje jego właścicielowi prawa do decydowania, jak inni mają przeżywać własną chorobę. Pomoc jest pomocą wtedy, kiedy człowiek może ją przyjąć, a nie wtedy, kiedy najpierw odbiera mu się możliwość wyboru, a następnie z uroczystą miną oferuje wsparcie w znoszeniu skutków tego odebrania. W przeciwnym razie mamy do czynienia z osobliwą odmianą dobroczynności, polegającą na podcinaniu komuś nogi i wręczaniu mu elegancko opakowanej kuli.
Największą ironię dzisiejszego zebrania stanowi jednak fakt, że ci sami biskupi, którzy z wielką stanowczością potępili decyzje parlamentu w sprawie ochrony życia, zajmowali się również organizowaniem komisji mającej zbadać przypadki wykorzystywania seksualnego dzieci w Kościele. Komisję zapowiadano od lat, w marcu przyjęto jej zasady, dzisiaj zatwierdzono zmieniony statut i wybrano przewodniczącego, profesora Piotra Franaszka, lecz samo badanie spraw nadal się nie rozpoczęło. Biskup Sławomir Oder oznajmił z satysfakcją, że wykonano ważny krok naprzód, ponieważ dotychczasowa struktura zaczyna nabierać konkretnych kształtów. Nie odmawiam znaczenia temu postępowi ani kompetencji profesorowi Franaszkowi, którego pracę będzie można ocenić dopiero wtedy, kiedy komisja rzeczywiście zacznie działać, ale kontrast tempa jest doprawdy pouczający. W sprawie decyzji podejmowanych przez kobiety hierarchowie potrafią osiągnąć moralną jednomyślność niemal natychmiast, natomiast kiedy trzeba wyjaśnić krzywdy dzieci wyrządzone przez ludzi należących do własnej instytucji, pojawia się konieczność kolejnych konsultacji, statutów, uzgodnień, procedur i cierpliwego oczekiwania na właściwy moment.
Nie jest to, rzecz jasna, argument przeciwko rzetelnym procedurom, ponieważ komisja powinna działać zgodnie z prawem, chronić pokrzywdzonych i przestrzegać praw wszystkich zainteresowanych. Problem polega na tym, że społeczeństwo potrzebuje nie następnego triumfalnego komunikatu o postępach organizacyjnych, lecz wiarygodnego wyjaśnienia, jak przez lata reagowano na zgłoszenia przemocy, kto podejmował decyzje, jakie dokumenty zachowano i czy wszystkie materiały zostaną rzeczywiście udostępnione niezależnym badaczom. „Dziennik Gazeta Prawna” słusznie zwracał uwagę, że znaczenie będą miały dostęp do kościelnych archiwów, niezależność ekspertów i możliwość opublikowania ustaleń również wtedy, kiedy okażą się niewygodne dla biskupów. W przeciwnym razie grozi nam zjawisko znane z życia urzędowego, w którym powołanie komisji staje się dowodem rozwiązania problemu, a rozwiązanie problemu zostaje odłożone do czasu zakończenia pracy następnej komisji. Obawiam się tylko, że gdyby podobne tempo zastosowano do rozstrzygania kwestii aborcji, arcybiskup Wojda nie doczekałby się stanowiska episkopatu nawet przed kolejnym soborem.
W komunikacie końcowym znalazła się ponadto troska o wychowanie młodzieży, rodzinę, małżeństwo, samotność, przemoc i zagrożenia świata cyfrowego. Biskupi przypomnieli znaczenie lekcji religii i etyki, przekonując, że pomagają one rozwijać szacunek, odpowiedzialność oraz wrażliwość na drugiego człowieka. Trudno dyskutować z samą potrzebą wychowywania do odpowiedzialności, choć nasuwa mi się pytanie, dlaczego instytucja, która chce pouczać całe społeczeństwo o zasadach moralnego życia, potrzebuje tak wiele czasu na uporządkowanie najbardziej bolesnych spraw we własnych murach. Nie wymagam od duchownych świętości, ponieważ byłoby to oczekiwanie przesadne nawet wobec ludzi zawodowo zajmujących się jej propagowaniem, ale przydałaby się przynajmniej elementarna skromność. Człowiek, który nie zdążył jeszcze rozliczyć wszystkich poważnych zaniedbań we własnym domu, powinien z pewną ostrożnością wygłaszać kazania o bałaganie u sąsiadów.
Tymczasem w Łodzi odbywały się dzisiaj Igrzyska Wolności, co nadaje całej sobocie niezwykle wdzięczną konstrukcję literacką. Pod Tatrami biskupi rozważali granice dopuszczalnej swobody kobiet, podczas gdy w Łodzi dyskutowano o liberalizmie, demokracji, wolności jednostki, przyszłości Europy i odpowiedzialności instytucji. Barbara Nowacka uczestniczyła w panelu poświęconym szkole w czasach sztucznej inteligencji, Leszek Balcerowicz rozmawiał o przyszłości gospodarczej Polski, a eksperci od prawa zastanawiali się, jak zakończyć dramatyczny bałagan w wymiarze sprawiedliwości. Nie wiem, czy sztuczna inteligencja jest w stanie rozwiązać wszystkie polskie problemy, ale jestem przekonany, że gdyby nauczono ją jednocześnie czytać konstytucję, rozumieć świeckość państwa i odróżniać moralną opinię od ustawowego obowiązku, część naszych politycznych i kościelnych dyskusji mogłaby wreszcie nabrać sensu.
Wśród uczestników łódzkiego festiwalu znaleźli się również ludzie zajmujący się prawami obywatelskimi, mediami i walką z dezinformacją, co warto odnotować w kraju, w którym określenie „wolność” bywa używane z częstotliwością porównywalną ze słowem „promocja” w supermarketach, choć warunki skorzystania z niej okazują się znacznie bardziej skomplikowane. Jedni domagają się wolności gospodarczej, ale niekoniecznie wolności wyborów światopoglądowych, inni chcą swobody wypowiedzi pod warunkiem, że nikt nie odpowie im zbyt ostro, a jeszcze inni głoszą wolność narodu jako najwyższą wartość, po czym uznają za podejrzaną wolność konkretnego obywatela. Gdyby polska wolność była człowiekiem, od dawna powinna mieć własnego adwokata, najlepiej specjalizującego się w ochronie przed nadmiernie gorliwymi opiekunami.
Przemysław Czarnek również postanowił dzisiaj przypomnieć o sobie, oświadczając, że stworzenie szerokiej listy Zjednoczonej Prawicy przed przyszłorocznymi wyborami jest koniecznością. Politycy PiS, którzy jeszcze niedawno z rozmaitych powodów tracili kolejnych współpracowników, rozważają obecnie ponowne poszerzanie wspólnego politycznego gospodarstwa, a Czarnek nie wyklucza nawet miejsca dla ludzi Mateusza Morawieckiego z Rozwoju Plus. Jest to pomysł szczególnie interesujący, ponieważ zjednoczenie prawicy przypomina od pewnego czasu organizowanie rodzinnego obiadu, na który trzeba zaprosić krewnych pozostających ze sobą w stanie permanentnej wojny o spadek. Wszyscy deklarują troskę o wspólny majątek, każdy uważa się za prawowitego gospodarza, a największą trudność sprawia ustalenie, kto usiądzie najbliżej głównego talerza. Można jedynie współczuć Jarosławowi Kaczyńskiemu, który przez lata przyzwyczaił się, że przy jego stole nie tylko wolno, ale wręcz należy milczeć, podczas gdy nowe pokolenie prawicowych współbiesiadników coraz częściej ma własne sztućce, własne ambicje i ochotę na samodzielne porcjowanie pieczeni.
Jeszcze ciekawszego materiału dostarczył dzisiejszy sondaż SW Research dla „Rzeczpospolitej”, w którym 45,5 procent badanych uznało, że PiS mógłby wejść w koalicję z Konfederacją Korony Polskiej Grzegorza Brauna, mimo wcześniejszych deklaracji Kaczyńskiego o wykluczeniu takiej współpracy. Nie jest to oczywiście prognoza wyniku wyborów, lecz interesujący pomiar społecznej wiary w trwałość politycznych zapewnień. Przypomina mi się pewna zasada obowiązująca w polskiej polityce, według której słowo „nigdy” oznacza zwykle okres przed ogłoszeniem oficjalnych wyników głosowania. Sam Kaczyński wypowiadał się o Braunie niezwykle krytycznie, podobnie zresztą jak Czarnek, który potrafił w różnych momentach zarówno pozostawiać otwarte możliwości przyszłej współpracy, jak i kategorycznie ją wykluczać. Można więc powiedzieć, że prawica przygotowuje się do wyborów metodą wielowariantową, w której każdy wariant jest ostateczny aż do chwili pojawienia się następnego.
Nie chciałbym przesądzać, jakie układy rzeczywiście powstaną po wyborach, lecz samo zestawienie deklaracji o wartościach z rozmowami o możliwych sojuszach stanowi wdzięczny materiał dla satyryka. Wartości bowiem w polityce bywają traktowane podobnie jak rodzinne srebra, które podczas uroczystości wystawia się na widok publiczny, a w trudniejszych momentach dyskretnie sprawdza ich aktualną cenę. Braun ze swoimi radykalnymi wypowiedziami pozostaje dla części prawicy postacią kłopotliwą, a zarazem wyborczo istotną, co sprawia, że próby wyznaczania granic współpracy są obserwowane z większym zainteresowaniem niż niejeden program gospodarczy. Szczególnie że polska historia polityczna zna już liczne przykłady polityków, którzy najpierw przysięgali, że z kimś nie usiądą do stołu, a później wyjaśniali, że zmiana miejsca siedzenia była wyrazem odpowiedzialności za państwo.
Sławomir Mentzen znalazł natomiast czas, aby skomentować odejście Katarzyny Pełczyńskiej-Nałęcz, którą niespodziewanie pochwalił za posiadanie przekonań i gotowość do działania, przy okazji obdarzając część jej politycznego otoczenia epitetami godnymi wyjątkowo nerwowej dyskusji w gospodzie. Muszę przyznać, że odkrycie przez Mentzena pewnych zalet byłej ministry, z którą wcześniej pozostawał w ostrym sporze, jest jednym z bardziej przewrotnych wydarzeń ostatnich dni. Pani Katarzyna odeszła z rządu, jej dawni koalicjanci odetchnęli, a człowiek, który wielokrotnie był celem jej krytyki, nagle dostrzegł w niej jedną z nielicznych postaci zdolnych do działania. Nie podejrzewam, aby miało to oznaczać jakąś nową polityczną przyjaźń, ale pozostaje faktem, że w polskiej polityce najbardziej pochlebne wspomnienia o człowieku pojawiają się niekiedy dopiero wtedy, kiedy przestaje przeszkadzać w realizowaniu cudzych planów.
Donald Tusk tymczasem kontynuuje azjatycką podróż, przenosząc się po Indiach do Wietnamu, gdzie jednym z punktów wizyty jest upamiętnienie Kazimierza Kwiatkowskiego, polskiego architekta i konserwatora zabytków zasłużonego dla ochrony tamtejszego dziedzictwa. Zestawienie tej historii z krajowym krajobrazem politycznym jest trochę przygnębiające, ponieważ Kwiatkowski zdobył uznanie dzięki ratowaniu historycznych budowli, podczas gdy u nas niejeden polityk potrafi przez lata budować swoją rozpoznawalność wyłącznie na umiejętności burzenia porozumienia. Tusk ma niewątpliwie powody do zmartwień związanych z przyszłością koalicji, bo partie jego partnerów mają kłopoty sondażowe, a wzajemne pretensje bywają głośniejsze od wspólnych osiągnięć. Rząd nie może jednak bez końca tłumaczyć własnych problemów trudnym charakterem jednego ministra albo uporem innego koalicjanta, ponieważ wyborcy mają prawo oczekiwać sprawnego państwa, a nie wieloodcinkowego serialu o rozpadzie kolejnych przyjaźni.
Wracam jednak myślami do Zakopanego, ponieważ właśnie tam wydarzyło się dzisiaj coś znacznie ważniejszego niż kolejna wypowiedź Czarnka, kolejne połajanki Mentzena czy następne rozdanie stanowisk. Episkopat po raz kolejny przypomniał, jak ogromną władzę nad ludzkim życiem chciałby zachować, a jednocześnie pokazał, jak wiele trudności sprawia mu doprowadzenie do końca procesu badania krzywd zadanych ludziom przez przedstawicieli własnej instytucji. Nie zapominam, że Kościół nie jest jednolitą zbiorowością ludzi o identycznych poglądach i postawach, a wielu duchownych uczciwie służy potrzebującym i wspiera pokrzywdzonych. Właśnie dlatego tak drażni mnie ton tych wystąpień, w których moralne przekonanie zostaje przedstawione jako nakaz obowiązujący całe społeczeństwo, a obywatelski sprzeciw niemal jako dowód upadku cywilizacji.
Nie oczekuję od biskupów zmiany przekonań religijnych ani wyrzeczenia się nauczania własnego Kościoła. Oczekuję czegoś znacznie prostszego: uznania, że Polska jest państwem obywateli o różnych przekonaniach, a kobieta nie staje się przedmiotem kościelnego zarządu tylko dlatego, że hierarcha powołuje się na sumienie. Chciałbym też, żeby troska o ochronę dzieci przybierała równie zdecydowaną formę, kiedy chodzi o konkretne osoby skrzywdzone przez duchownych, jak wtedy, kiedy tematem konferencji prasowej stają się decyzje parlamentu. Nie wystarcza wielka deklaracja o świętości życia, jeżeli nie towarzyszy jej równie wielka determinacja w wyjaśnianiu odpowiedzialności za cierpienie tych, którzy już się urodzili.
Dzisiejszy dzień zakończył się więc pouczającym zestawieniem rozmaitych odmian władzy. Politycy zabiegają o przyszłe mandaty, partyjni przywódcy o wpływy, ministrowie o możliwość przeprowadzania reform, a biskupi o utrzymanie swojego głosu w sprawach światopoglądowych państwa. Każdy zapewnia, że kieruje się dobrem wspólnym, choć owo dobro podejrzanie często przybiera kształt dokładnie odpowiadający potrzebom mówiącego. Spośród wszystkich tych przedstawień najbardziej irytuje mnie jednak to zakopiańskie, bo polityka można przynajmniej próbować odsunąć od władzy podczas wyborów, natomiast człowiek przemawiający w imieniu Boga bywa przekonany, że jego mandat ma termin ważności dłuższy niż sama demokracja.
Arcybiskup Wojda powiedział, że polityka Sejmu nie buduje, lecz niszczy, i być może warto potraktować te słowa jako zaproszenie do szerszej dyskusji o tym, co rzeczywiście buduje społeczeństwo: szacunek dla wolności, odpowiedzialność, uczciwość i zdolność rozliczania własnych błędów czy raczej nieustanne pouczanie obywateli, jak powinni żyć zgodnie z cudzymi przekonaniami. Po 406 zebraniach plenarnych polski episkopat ma zapewne imponujące doświadczenie w formułowaniu moralnych apeli, dlatego proponowałbym, aby na następnym spotkaniu spróbował czegoś znacznie trudniejszego niż wydanie kolejnego komunikatu, mianowicie zastosowania tej samej surowości wobec siebie, jaką tak chętnie okazuje innym.
Bo gdyby na świecie naprawdę obowiązywała zasada, że największe prawo do pouczania innych ma ten, kto najstaranniej uporządkował własne sprawy, w Zakopanem zamiast konferencji prasowej z udziałem biskupów mielibyśmy dzisiaj ciszę tak głęboką, że nawet echo musiałoby przed zabraniem głosu najpierw przystąpić do spowiedzi.

Dodaj komentarz